Schijnzelfstandigheid 2026: zo bewijs je dat je echt zelfstandig bent
Sinds de Belastingdienst in 2025 weer actief handhaaft op schijnzelfstandigheid, is de onrust onder zzp'ers en opdrachtgevers groot. Kun je nog wel als freelancer werken zonder risico? Wat verandert er in 2026? En hoe bewijs je eigenlijk dat je echt zelfstandig bent?
Kort antwoord
In 2026 kan de Belastingdienst bij bewuste overtredingen vergrijpboetes opleggen, maar er komen nog geen verzuimboetes. Naheffingen zijn mogelijk met terugwerkende kracht tot 1 januari 2025. Om te bewijzen dat je echt zelfstandig werkt, moet je laten zien dat je meerdere opdrachtgevers hebt, eigen materiaal gebruikt, ondernemersrisico loopt en niet wordt aangestuurd als een werknemer. De Wet VBAR, die naar verwachting medio 2026 ingaat, introduceert daarnaast een rechtsvermoeden van werknemerschap bij uurtarieven onder de 37 euro.
Inhoud
Wat is schijnzelfstandigheid?
Van schijnzelfstandigheid is sprake wanneer iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de praktijk functioneert als werknemer. De zzp'er heeft dan misschien een KvK-inschrijving en factureert netjes, maar de werkelijke situatie wijst op een arbeidsrelatie. Denk aan een vaste werkplek, vaste werktijden, aansturen door een leidinggevende en het ontbreken van andere opdrachtgevers.
De Belastingdienst kijkt niet naar het contract, maar naar hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet. Dit principe heet "wezen gaat voor schijn" en is de rode draad door alle beoordelingen. Lees meer in ons artikel over de Modelovereenkomst wet DBA. Zo'n overeenkomst helpt alleen als je er ook naar handelt.
Wat verandert er in 2026?
Na jaren van gedogen (het handhavingsmoratorium liep van 2016 tot eind 2024) is de Belastingdienst sinds 1 januari 2025 weer actief gaan handhaven. In 2025 gold nog een relatief zachte aanpak. In 2026 verschuift dat, hoewel minder drastisch dan velen vrezen.
Wat blijft hetzelfde
De Belastingdienst begint in 2026 nog steeds met een bedrijfsbezoek als eerste stap. Dat is een relatief licht instrument waarbij vooral orienterend wordt gekeken naar de arbeidsrelaties binnen een organisatie. Er worden geen verzuimboetes opgelegd in 2026, dat is door het kabinet uitgesteld. De beoordelingscriteria (de zogeheten Deliveroo-criteria) blijven dezelfde als in 2025.
Wat wel verandert
Het grote verschil met 2025 is dat de Belastingdienst nu vergrijpboetes kan opleggen bij bewuste overtredingen of grove nalatigheid. Deze boetes kunnen oplopen van 10% tot 100% van het nageheven bedrag. Bij ernstige gevallen van opzettelijke fraude met een belastingnadeel boven de 100.000 euro kan zelfs strafrechtelijke vervolging plaatsvinden. Naheffingen loonheffingen zijn mogelijk met terugwerkende kracht tot 1 januari 2025, maar in principe niet verder terug. Dit ingroeimodel geldt tot 2030.
De negen Deliveroo-criteria uitgelegd
De Hoge Raad heeft in het Deliveroo-arrest negen gezichtspunten vastgesteld die samen bepalen of iemand als werknemer of als zelfstandige moet worden beschouwd. De Belastingdienst gebruikt deze criteria om arbeidsrelaties te beoordelen. Geen enkel criterium is op zichzelf doorslaggevend, het gaat om het totaalplaatje.
| Criterium | Wijst op zelfstandigheid | Wijst op werknemerschap |
|---|---|---|
| Aard en duur van het werk | Korte, afgebakende opdrachten | Langdurig (3+ maanden), structureel werk |
| Wijze van aansturing | Je bepaalt zelf hoe je het werk uitvoert | Leidinggevende bepaalt werkwijze |
| Inbedding in organisatie | Je werkt als externe specialist | Je bent onderdeel van het team |
| Vervangbaarheid | Je mag je laten vervangen | Je moet het werk persoonlijk doen |
| Beloning | Betaling per project of resultaat | Vast uurloon of maandbedrag |
| Ondernemersrisico | Je draagt financieel risico | Geen financieel risico |
| Eigen gereedschap/materiaal | Je gebruikt eigen laptop, software, licenties | Alles wordt door opdrachtgever geleverd |
| Marktgedrag | Actieve acquisitie, meerdere opdrachtgevers | Maar een opdrachtgever, geen acquisitie |
| Wat partijen beoogden | Beide partijen wilden een opdrachtrelatie | Feitelijk een arbeidsrelatie |
Het is goed om te beseffen dat deze criteria altijd in samenhang worden gewogen. Een freelance consultant die al twee jaar bij dezelfde opdrachtgever zit hoeft niet per se een schijnzelfstandige te zijn, zolang de overige factoren duidelijk richting zelfstandigheid wijzen. Maar het helpt natuurlijk om zoveel mogelijk criteria in jouw voordeel te hebben.
Zo bewijs je dat je echt zelfstandig bent
Het goede nieuws is dat je als freelancer veel zelf in de hand hebt. De Belastingdienst beoordeelt de praktijk, en die praktijk kun je bewust vormgeven. Hieronder de belangrijkste stappen die je kunt nemen om je zelfstandigheid te onderbouwen.
Werk voor meerdere opdrachtgevers
Dit is misschien wel het sterkste bewijs van zelfstandigheid. Heb je in een jaar drie of meer opdrachtgevers gehad? Dan laat je zien dat je niet afhankelijk bent van een werkgever. Bewaar facturen, contracten en correspondentie als bewijs. Ook het actief werven van nieuwe opdrachten (bijvoorbeeld via freelance it opdrachten of je eigen website) versterkt je positie.
Investeer in je bedrijf
Een echte ondernemer investeert. Gebruik je eigen laptop, software en licenties in plaats van de spullen van je opdrachtgever. Volg opleidingen en certificeringen op eigen kosten. Heb je een eigen werkplek, al is het een thuiskantoor? Dat telt mee. Bewaar alle aankoopbonnen en facturen.
Bepaal zelf hoe je werkt
Als zelfstandige bepaal je zelf je werkmethode, je werktijden en je werkplek. Word je aangestuurd door een teamleider, moet je elke ochtend om negen uur op kantoor zitten en werk je volgens de processen van de opdrachtgever? Dan lijkt het op een arbeidsrelatie. Spreek in je contract af dat je resultaatverplichtingen hebt, geen inspanningsverplichtingen. Je levert een eindresultaat op, niet je aanwezigheid.
Leg je ondernemersrisico vast
Een ondernemer draagt risico. Dat betekent dat je aansprakelijk bent voor je eigen werk, dat je een beroepsaansprakelijkheidsverzekering hebt en dat je niet betaald krijgt als je ziek bent. Het klinkt misschien als een nadeel, maar het is juist een kenmerk dat je onderscheidt van een werknemer. Lees in ons artikel Freelance uurtarief bepalen hoe je een tarief kiest dat deze risico's afdekt.
Zorg voor een goede overeenkomst
Een duidelijke opdrachtovereenkomst is de basis. Gebruik hiervoor een Modelovereenkomst wet DBA. Beschrijf daarin het project, de deliverables, het tarief en de looptijd. Vermeld expliciet dat er geen gezagsverhouding is en dat je je mag laten vervangen. Maar onthoud: het contract alleen is niet genoeg. De praktijk moet overeenkomen met wat op papier staat.
Wet VBAR en het rechtsvermoeden van 37 euro
De Wet Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden (VBAR) is een wetsvoorstel dat naar verwachting medio 2026 ingaat. Het doel is om meer duidelijkheid te scheppen over wanneer iemand werknemer is en wanneer zelfstandige.
Het meest besproken onderdeel is het rechtsvermoeden: als je uurtarief lager is dan 37 euro, wordt vermoed dat je een werknemer bent. Dit rechtsvermoeden kan door de opdrachtgever worden weerlegd met tegenbewijs, maar het legt de bewijslast bij de inhurende partij. Voor freelance consultants die doorgaans boven dit tarief werken verandert er in de praktijk weinig, maar het is een belangrijk signaal over de richting die de wetgever op wil.
Naast het rechtsvermoeden moet de Wet VBAR ook het beoordelingskader uit het Deliveroo-arrest wettelijk verankeren. Hierdoor wordt het voor iedereen makkelijker om vooraf te bepalen of een arbeidsrelatie als zelfstandig of als dienstverband wordt gezien. Er is overigens nog een alternatief wetsvoorstel in omloop, de Zelfstandigenwet, dus het is nog niet zeker welke wet het uiteindelijk wordt.
Wat opdrachtgevers moeten weten
Schijnzelfstandigheid is niet alleen een risico voor de zzp'er. Als opdrachtgever kun je geconfronteerd worden met naheffingen loonheffingen, en vanaf 2026 zelfs met vergrijpboetes. De Belastingdienst bekijkt de hele keten: als je freelancers inhuurt via een intermediair, ontslaat dat je niet van verantwoordelijkheid.
Het is verstandig om je huidige inhuurbeleid kritisch te bekijken. Werk je met freelancers die al jarenlang fulltime op je kantoor zitten en hetzelfde werk doen als je vaste medewerkers? Dan is het risico op herkwalificatie reeel. Dit betekent niet dat je geen freelancers meer kunt inhuren. Integendeel, voor specialistische projecten en tijdelijke expertise blijven zelfstandige consultants een uitstekende keuze. Maar zorg dat de inrichting van de samenwerking past bij een opdrachtrelatie. Bekijk onze pagina freelance it consultant opdrachten voor voorbeelden van hoe een gezonde opdrachtrelatie eruitziet.
Veelgestelde vragen
Kan ik in 2026 een boete krijgen voor schijnzelfstandigheid?
Verzuimboetes worden in 2026 nog niet opgelegd. Wel kan de Belastingdienst vergrijpboetes opleggen bij bewuste overtredingen of grove nalatigheid. Bij goedwillende zzp'ers en opdrachtgevers begint het proces met een bedrijfsbezoek en eventueel een waarschuwing.
Hoe ver kan de Belastingdienst teruggaan met naheffingen?
Tot 2030 geldt een ingroeimodel waarbij de Belastingdienst in principe niet verder teruggaat dan 1 januari 2025. Alleen bij kwaadwillendheid of het negeren van eerdere aanwijzingen kan verder worden teruggekeken.
Is een modelovereenkomst voldoende bescherming?
Nee, een modelovereenkomst is een goed startpunt maar geen garantie. De Belastingdienst kijkt naar de feitelijke situatie. Als je in de praktijk werkt als werknemer, helpt geen enkel contract. Zorg dat de dagelijkse werkwijze overeenkomt met wat er op papier staat.
Wat als ik maar een opdrachtgever heb?
Dat is op zichzelf niet verboden, maar het verzwakt je positie. Probeer altijd meerdere opdrachtgevers per jaar te hebben, of documenteer aantoonbaar dat je actief aan acquisitie doet. Een enkele opdrachtgever in combinatie met andere zelfstandigheidsindicatoren hoeft niet per se een probleem te zijn.
Geldt het rechtsvermoeden van 37 euro per uur al?
Nee, dit is onderdeel van de Wet VBAR die naar verwachting medio 2026 ingaat. Bovendien is het een weerlegbaar vermoeden: de opdrachtgever kan met tegenbewijs aantonen dat er toch sprake is van zelfstandigheid, ook bij een tarief onder de 37 euro.
Waar kan ik mijn arbeidsrelatie laten toetsen?
De overheid biedt de tool hetjuistecontract.nl aan waar je met praktijkvoorbeelden kunt beoordelen hoe jouw arbeidsrelatie wordt gezien. Daarnaast kun je bij de Belastingdienst vooroverleg aanvragen over je specifieke situatie.
Samenvatting
Schijnzelfstandigheid is in 2026 een serieus thema, maar geen reden tot paniek. De Belastingdienst handhaaft nog steeds met enige terughoudendheid en begint met bedrijfsbezoeken in plaats van direct boetes uit te delen. Je kunt je positie als zelfstandige versterken door voor meerdere opdrachtgevers te werken, te investeren in je eigen bedrijf, je werkwijze zelf te bepalen en goede contracten op te stellen. De Wet VBAR brengt naar verwachting meer duidelijkheid, maar de kern blijft hetzelfde: zorg dat de praktijk van je samenwerking past bij die van een echte zelfstandige. Meer weten over het werken als zelfstandig consultant? Lees ook ons artikel Freelance consultant worden? of bekijk alles over de Wet DBA 2025.