Hoe word je Consultant?

Specifieke opleidingen bestaan er niet echt om als consultant aan de slag te gaan, maar wat ik persoonlijk heb gemerkt in het werkveld is dat ervaring (vooral niche ervaring) binnen een bepaalde sector het altijd goed doet bij een werk- en opdrachtgever.

In de praktijk betekent dit dat werkervaring de beste manier is om een consultant te worden. Maar wat betekent het dan voor iemand die nog geen werkervaring heeft? Is het dan belangrijk dat je een baan als consultant aanneemt en binnen die baan jezelf ontwikkelt als consultant? Of hoe word je dan precies een consultant, zonder dat je werkervaring hebt?

Wat belangrijk is om te vermelden: een consultant worden is geen rocket science. Wel wordt er vaak gevraagd om diploma's wanneer je als consultant of freelance consultant aan de slag wil gaan binnen een bepaalde sector. Zo wordt er vaak om een HBO/WO diploma gevraagd en het liefst in de richting van de vacature waar je op solliciteert.

Kan iedereen consultant worden?

Zoals eigenlijk al eerder genoemd is heb je geen specifieke opleiding of achtergrond nodig om een consultant te worden. Het antwoord is dus: ja. Iedereen kan consultant worden, maar de vraag zal eigenlijk op een andere manier moeten worden gesteld. Past de consultancy bij mij als persoon? Dat is denk ik de betere vraag om te stellen, want niet iedereen zal gelukkig worden van de consultancywereld.

Het moet maar net bij je passen om veel contact met klanten te hebben, goed te communiceren en ook nog eens een vakinhoudelijke expert te zijn. Er wordt van jou verwacht dat jij de specialist bent en dat zal je altijd merken, of het goed gaat maar ook zeker als het slecht gaat binnen een bepaalde opdracht of project. Je moet tegen druk kunnen, je moet zelfstandig beslissingen durven nemen en je moet er geen probleem mee hebben om regelmatig van omgeving te wisselen. Niet iedereen vindt dat prettig en dat is volkomen normaal.

Wat ook meespeelt is dat consultancy vaak lange dagen met zich meebrengt, zeker in de beginfase van je carriere. Je werkt bij de klant, reist heen en weer, en moet daarnaast ook je eigen kennis up-to-date houden. Wie daar geen moeite mee heeft en het juist leuk vindt om steeds nieuwe uitdagingen aan te gaan, zal zich als een vis in het water voelen in de consultancywereld.

Welke vaardigheden moet een consultant hebben?

Je wil weten hoe je een consultant kan worden? Bij elk beroep horen er vaardigheden die je moet bezitten (en trainen) en zo geldt dat ook voor een consultant. De belangrijkste vaardigheden zijn analytisch vermogen, communicatieve vaardigheden, projectmanagement, probleemoplossend denken en flexibiliteit.

Analytisch vermogen is misschien wel de allerbelangrijkste. Als consultant word je ingehuurd om problemen op te lossen en dat begint altijd met het goed begrijpen van de situatie. Je moet data kunnen interpreteren, patronen herkennen en op basis daarvan onderbouwde aanbevelingen doen. Klanten verwachten dat jij met feiten komt, niet met onderbuikgevoelens.

Communicatieve vaardigheden staan op een gedeelde eerste plaats. Je kunt nog zo briljant zijn in je analyses, als je het niet helder kunt overbrengen aan je klant heb je er weinig aan. Dat geldt zowel schriftelijk als mondeling. Denk aan het schrijven van heldere rapporten, het geven van presentaties aan directies, maar ook aan het simpelweg goed luisteren naar wat een klant nou eigenlijk bedoelt (want dat is niet altijd wat ze zeggen).

Projectmanagement is een vaardigheid die je als consultant snel leert, of je het nu leuk vindt of niet. Je werkt bijna altijd met deadlines, budgetten en meerdere stakeholders. Prioriteiten stellen, plannen maken en bijsturen wanneer dingen anders lopen dan verwacht zijn dagelijkse kost. Hoe beter je hierin wordt, hoe succesvoller je opdrachten verlopen.

Eigenschappen van een goede consultant

De belangrijkste eigenschappen voor het worden en zijn van een consultant hebben veel overlap met de vaardigheden die je zal moeten bezitten. Toch zijn het net andere dingen. Vaardigheden kun je leren, eigenschappen zitten meer in je karakter.

Luistervaardigheid is een eigenschap die veel mensen onderschatten. Een goede consultant praat niet alleen maar luistert vooral. De beste consultants zijn degenen die in een gesprek met een klant de juiste vragen stellen en echt doorvragen op de antwoorden. Pas als je goed begrijpt wat het probleem is, kun je een passende oplossing bieden.

Oplossingsgericht denken is een andere eigenschap die je als consultant ver brengt. Klanten komen naar jou toe met problemen en verwachten dat jij met oplossingen komt. Niet met meer problemen, niet met eindeloze analyses, maar met concrete stappen die ze kunnen zetten. Een consultant die kan zeggen "dit is wat ik zou doen en dit is waarom" wordt altijd gewaardeerd.

Proactiviteit en aanpassingsvermogen hangen nauw met elkaar samen. In de consultancy verandert er voortdurend iets: een project wordt groter, een deadline verschuift, een nieuwe stakeholder komt erbij. Je moet daar mee om kunnen gaan zonder in paniek te raken. De consultants die het beste presteren zijn degenen die verandering zien als een kans in plaats van een bedreiging.

Tot slot is integriteit onmisbaar. Je werkt vaak met vertrouwelijke informatie en je geeft advies dat grote impact kan hebben op een organisatie. Klanten moeten erop kunnen vertrouwen dat je eerlijk en onafhankelijk adviseert, ook als dat soms niet is wat ze willen horen.

Competenties als consultant

Welke kennis, vaardigheden, capaciteiten en ervaringen heb je nodig om een goede consultant te worden of te zijn? Wanneer je als consultant aan de slag gaat wordt er veel van je verwacht en dat is terug te zien in het werkveld, maar ook in veel freelance opdrachten en vacatures.

Probleemoplossend vermogen staat bovenaan de lijst. Je moet in staat zijn om complexe problemen te analyseren en voor deze complexe problemen ook praktische oplossingen weten te bieden. Dat klinkt logisch, maar in de praktijk betekent het dat je snel kunt schakelen tussen het grote plaatje en de details. Je moet de strategische kant begrijpen, maar ook weten hoe je iets concreet implementeert.

Analytisch denken sluit daar nauw op aan. Je moet in staat zijn om trends te herkennen en om data op de juiste wijze te interpreteren. In veel consultancyrollen werk je met grote hoeveelheden informatie en het is jouw taak om daar de juiste conclusies uit te trekken. Of het nu gaat om financiele rapportages, klanttevredenheidsonderzoeken of technische performance data, jij moet er chocola van kunnen maken.

Communicatieve vaardigheden zijn zoals eerder ook al genoemd van groot belang. Je moet over schriftelijke en mondelijke communicatieve vaardigheden beschikken om toegankelijk te zijn en te blijven voor jouw klant. Een rapport dat niemand begrijpt is een nutteloos rapport. Een presentatie die mensen in slaap sust is een gemiste kans. Oefen hierin, vraag feedback en blijf jezelf verbeteren.

Organisatievermogen is de competentie die alles bij elkaar houdt. Planning, tijdsmanagement en prioritisering zijn onmisbaar in de consultancywereld. Je jongleert vaak met meerdere taken, meerdere klanten en meerdere deadlines tegelijk. Zonder een goed systeem om dit te organiseren loop je al snel vast.

Welke opleiding heb je nodig om consultant te worden?

Als je de ambitie hebt om consultant te worden dan heb ik goed nieuws: je hebt geen opleiding nodig om consultant te worden. Wel wordt er vaak een vakopleiding gevraagd afhankelijk van de sector waar je je in wil bevinden als consultant, maar een specifieke opleiding voor de consultancy is er niet.

In de praktijk zie je dat de meeste consultants een HBO of WO diploma hebben, vaak in een richting die aansluit bij hun specialisatie. Een freelance IT consultant opdrachten komen bijvoorbeeld vaak van mensen met een informatica achtergrond, terwijl freelance finance consultant opdrachten meestal worden uitgevoerd door mensen met een financiele of economische opleiding. Maar er zijn genoeg uitzonderingen. Sommige van de beste consultants die ik ken zijn zij-instromers die vanuit een heel andere achtergrond de consultancy in zijn gerold.

Het is wel belangrijk dat je over de juiste vakkennis, competenties en vaardigheden beschikt zoals je hierboven eigenlijk al kan lezen. Het is daarom belangrijk om te investeren in jezelf als persoon. Volg cursussen, haal certificeringen, lees vakliteratuur en bezoek seminars. De consultancywereld draait om kennis en wie stopt met leren wordt al snel ingehaald door de concurrentie.

Het is natuurlijk ook belangrijk dat de consultancy bij jou past als persoon. Je zal een dikke huid moeten hebben als je jezelf wil nestelen in de consultancywereld. Dat is niet alleen vanwege de hoge eisen die klanten stellen, maar ook vanwege de vele uren die je zal maken als consultant, vooral als je als freelance consultant aan de slag wil gaan.

Verschillende type consultants

De consultancywereld is breed en divers. Afhankelijk van je achtergrond, interesses en expertise kun je verschillende richtingen op. Hieronder een overzicht van de meest voorkomende type consultants en wat ze doen.

Dit is slechts een greep uit de mogelijkheden. Binnen elke categorie zijn er weer subspecialisaties. Een IT consultant kan zich bijvoorbeeld richten op freelance cybersecurity consultant opdrachten, freelance cloud consultant opdrachten of specifieke softwarepakketten zoals freelance SAP consultant opdrachten of freelance Salesforce consultant opdrachten. Hoe specifieker je expertise, hoe makkelijker het vaak is om jezelf te onderscheiden in de markt.

Steeds vaker zie je ook nieuwe specialisaties ontstaan die vijf of tien jaar geleden nog niet bestonden. Denk aan de freelance AI consultant opdrachten die tegenwoordig enorm in trek zijn, of consultants die zich richten op freelance sustainability consultant opdrachten en ESG-vraagstukken. De consultancymarkt beweegt mee met wat er in de wereld gebeurt en dat biedt kansen voor wie daarop inspeelt.

Loondienst of freelance?

Een belangrijke keuze die je op een gegeven moment moet maken is of je in loondienst wilt werken bij een consultancybureau of dat je als zelfstandige aan de slag gaat. Beide opties hebben voor- en nadelen die je tegen elkaar moet afwegen.

In loondienst bij een consultancybureau krijg je vaak een gedegen opleiding en begeleiding. Je werkt samen met ervaren collega's, hebt toegang tot een groot netwerk aan klanten en hoeft je niet druk te maken over acquisitie of administratie. De grote bureaus zoals McKinsey, BCG, Deloitte en Accenture investeren flink in de ontwikkeling van hun mensen. Je leert daar in korte tijd ontzettend veel, niet alleen over je vakgebied maar ook over hoe je met klanten omgaat, hoe je presenteert en hoe je projecten managet. Daar staat tegenover dat je minder vrijheid hebt in de keuze van projecten en klanten, en dat een deel van je uurtarief naar het bureau gaat in plaats van naar jou.

Als freelance consultant bepaal je zelf welke opdrachten je aanneemt, wanneer je werkt en wat je tarief is. Je houdt meer over van wat je verdient en hebt maximale flexibiliteit. De keerzijde is dat je zelf verantwoordelijk bent voor het vinden van opdrachten, je administratie, verzekeringen en pensioenopbouw. Ook heb je geen collega's om op terug te vallen en draag je zelf het risico bij stille periodes. Daar moet je eerlijk over nadenken: niet iedereen ligt wakker van de onzekerheid die erbij hoort, maar voor sommige mensen is het een bron van stress.

Veel consultants beginnen in loondienst om ervaring op te doen en een netwerk op te bouwen, en maken later de overstap naar het zelfstandig ondernemerschap. Dat is een bewezen route, maar geen verplichting. Er zijn ook consultants die direct als freelancer beginnen, vooral als ze al veel ervaring en contacten hebben vanuit een eerdere carriere. Gemiddeld genomen maken de meeste consultants na drie tot vijf jaar werkervaring de overstap naar freelance, maar er is geen gouden regel.

Wat verdient een consultant?

Het salaris of uurtarief van een consultant varieert sterk afhankelijk van je ervaringsniveau, specialisatie en of je in loondienst werkt of freelance bent. Hieronder een indicatie van wat je kunt verwachten.

Deze bedragen zijn indicatief en kunnen hoger of lager uitvallen afhankelijk van de sector. IT en strategy consultants zitten doorgaans aan de bovenkant van de markt, terwijl HR en marketing consultants gemiddeld wat lagere tarieven hanteren. Ook de regio speelt mee: in de Randstad liggen de tarieven hoger dan in andere delen van het land.

Wat veel startende freelance consultants vergeten is dat je uurtarief niet hetzelfde is als je netto inkomen. Van je uurtarief gaan nog kosten af voor je administratie, verzekeringen (arbeidsongeschiktheid, aansprakelijkheid), pensioenopbouw, vakantiedagen die je zelf moet financieren en periodes zonder opdracht. Een vuistregel is dat je als freelancer een uurtarief nodig hebt dat minimaal 30 tot 40 procent hoger ligt dan wat je in loondienst per uur zou verdienen, om op hetzelfde netto inkomen uit te komen.

Bekijk onze salarissen en uurtarieven per specialisatie voor actuele tarieven per consultancyrichting.

Een dag in het leven van een consultant

Hoe ziet een typische werkdag er eigenlijk uit als consultant? Dat hangt natuurlijk sterk af van je specialisatie en of je op locatie bij een klant werkt of remote, maar er zijn een aantal dingen die voor de meeste consultants herkenbaar zijn.

De ochtend begint vaak met het doornemen van je mail en het checken of er urgente zaken zijn die aandacht nodig hebben. Vervolgens heb je waarschijnlijk een standup of teamoverleg waarin je de voortgang van het project bespreekt met je collega's of het klantteam. Als je op locatie bij de klant zit, is dit het moment waarop je de sfeer proeft en signalen oppikt over hoe het project loopt.

Het middendeel van de dag is vaak het meest productief. Dit is wanneer je werkt aan analyses, rapporten, presentaties of implementaties, afhankelijk van je rol. Een strategy consultant zit misschien diep in een marktanalyse, terwijl een IT consultant bezig is met het configureren van een systeem of het begeleiden van een migratie. Een change manager voert gesprekken met medewerkers over een aanstaande reorganisatie.

Aan het einde van de dag volgen er vaak nog afstemming met stakeholders, het bijwerken van je uren en eventueel het voorbereiden van een presentatie voor de volgende dag. Als freelancer komt daar nog de administratie bij: facturen versturen, offertes maken, contact onderhouden met je netwerk. Het is een volle dag, maar de afwisseling is precies wat veel consultants zo aantrekkelijk vinden aan het vak.

Certificeringen en opleidingen

Hoewel je geen specifiek diploma nodig hebt om consultant te worden, kunnen certificeringen je wel een flinke voorsprong geven. Ze laten zien dat je kennis op een bepaald niveau zit en geven klanten vertrouwen in je expertise. Welke certificeringen relevant zijn hangt af van je specialisatie.

In de IT-consultancy zijn certificeringen bijna standaard. Denk aan Microsoft Azure certificeringen voor freelance azure specialist opdrachten, AWS certificeringen voor freelance cloud consultant opdrachten, of CISSP en CEH voor cybersecurity professionals. Deze certificeringen worden door klanten actief gevraagd en staan vaak als eis in vacatureteksten.

Voor projectmanagement en verandermanagement zijn PRINCE2, PMP, Agile (Scrum Master, Product Owner) en Prosci de meest gevraagde certificeringen. Als je richting business consultancy gaat zijn Lean Six Sigma en TOGAF populaire keuzes. Voor finance consultants zijn CFA, RA en RC (Register Controller) bekende titels die deuren openen.

De investering in een certificering betaalt zich vaak snel terug. Niet alleen kun je een hoger tarief vragen, maar je wordt ook eerder gevonden door opdrachtgevers die specifiek zoeken op bepaalde certificeringen. Het is wel verstandig om te kiezen voor certificeringen die echt relevant zijn voor jouw vakgebied in plaats van zoveel mogelijk certificaten te verzamelen. Kwaliteit gaat boven kwantiteit.

Je eerste opdracht vinden

Of je nu net begint als consultant in loondienst of de stap naar freelance hebt gemaakt, die eerste opdracht is altijd spannend. In loondienst wordt je meestal gekoppeld aan een project door je werkgever, maar als freelancer moet je het zelf regelen.

Je netwerk is daarbij je belangrijkste troef. Oud-collega's, studiegenoten, mensen die je kent van eerdere werkgevers, laat ze weten dat je beschikbaar bent. Veel opdrachten worden niet openbaar uitgeschreven maar gaan via via. Een kop koffie met een oude bekende kan zomaar leiden tot een introductie bij een potentiele klant. Het klinkt misschien als een cliche maar in de consultancy is het echt zo: het gaat niet alleen om wat je weet, maar ook om wie je kent.

Schrijf je daarnaast in bij bemiddelingsbureaus en platforms voor freelancers. Zorg voor een goed LinkedIn profiel dat duidelijk maakt wat je doet en voor wie. Schrijf over je vakgebied, deel inzichten en laat zien dat je ergens verstand van hebt. Dat trekt opdrachtgevers aan die op zoek zijn naar jouw specifieke expertise.

Wees niet te kieskeurig bij je eerste opdrachten. Ze hoeven niet perfect te zijn, zolang ze je de kans geven om ervaring op te doen en referenties op te bouwen. Met elke afgeronde opdracht groeit je portfolio en wordt het makkelijker om de volgende binnen te halen. Na twee of drie succesvolle opdrachten zul je merken dat klanten vanzelf naar je toekomen, zeker als je goed werk levert en je naam positief rondgaat in de markt.

Netwerken en personal branding

In de consultancywereld is je reputatie alles. Het maakt niet uit hoe goed je bent als niemand het weet. Personal branding is geen ijdelheid, het is een noodzaak als je wilt groeien als consultant.

Begin met je LinkedIn profiel, want dat is voor de meeste opdrachtgevers het eerste wat ze van je zien. Zorg dat je profiel compleet is, met een professionele foto, een duidelijke headline die vertelt wat je doet en een samenvatting die je ervaring en specialisatie beschrijft. Vraag aanbevelingen aan eerdere klanten en collega's, want die wegen zwaar voor potentiele opdrachtgevers.

Deel regelmatig kennis over je vakgebied. Dat kan via LinkedIn posts, artikelen, presentaties op events of zelfs een eigen blog. Het hoeft niet dagelijks te zijn, een paar keer per maand is al voldoende om zichtbaar te blijven. Waar het om gaat is dat je laat zien dat je actief bezig bent met je vak en dat je waardevolle inzichten te bieden hebt.

Ga naar vakbeurzen, meetups en netwerkevenementen. Niet om je visitekaartje uit te delen aan iedereen die je tegenkomt, maar om echte connecties te maken. De beste opdrachten komen voort uit relaties die je al een tijd onderhoudt, niet uit een cold call of een willekeurige connectieverzoek op LinkedIn. Investeer in je relaties en ze zullen zich op termijn terugbetalen.

Doorgroeien als consultant

Consultant zijn is geen eindstation. Er zijn verschillende manieren om door te groeien in je carriere, zowel in loondienst als freelance.

In loondienst bij een consultancybureau volg je meestal een pad van junior naar medior, senior, manager en uiteindelijk partner of director. Elke stap betekent meer verantwoordelijkheid, grotere projecten en een hoger salaris. Je gaat van uitvoerend werk naar het aansturen van teams en het binnenhalen van nieuwe klanten. Bij de grote bureaus duurt het gemiddeld acht tot twaalf jaar om partner te worden, maar het kan sneller als je uitblinkt.

Als freelancer ziet doorgroei er anders uit. Je kunt je tarieven verhogen naarmate je meer ervaring en een sterker trackrecord opbouwt. Je kunt je specialiseren in een niche waar weinig anderen actief zijn en daardoor schaars en gewild worden. Of je bouwt een eigen bureau op door andere freelancers om je heen te verzamelen en grotere opdrachten aan te nemen. Sommige freelancers groeien uit tot een bedrijf met tientallen medewerkers, terwijl anderen bewust kiezen om solo te blijven en het maximale uit hun eigen expertise te halen.

Blijf investeren in je ontwikkeling, ongeacht welke route je kiest. Volg opleidingen, haal certificeringen, blijf op de hoogte van ontwikkelingen in je vakgebied. De consultancywereld verandert snel en stilstand is achteruitgang. De consultants die het beste presteren zijn degenen die nooit stoppen met leren.

Veelgestelde vragen